Càn là hình ảnh của sức sống khởi nguyên, sự vận hành bền bỉ không ngừng nghỉ. Quẻ gợi ta suy ngẫm về cách nuôi dưỡng nội lực, biết hành động đúng thời: lúc nên ẩn, lúc nên hiện, lúc nên vươn lên và cả lúc nên biết dừng. Sức mạnh thật sự không nằm ở sự áp đảo, mà ở sự kiên định, chính trực và hài hòa với nhịp vận hành chung.
Quái từ
乾：元亨，利貞。
Càn: Nguyên, hanh, lợi, trinh.
Càn: Lớn lao khởi đầu, hanh thông, lợi ở sự chính bền.
Thoán truyện
大哉乾元，萬物資始，乃統天。雲行雨施，品物流形。大明始終，六位時成，時乘六龍以御天。乾道變化，各正性命，保合大和，乃利貞。首出庶物，萬國咸寧。
Lớn thay nguyên khí của Càn, muôn vật nhờ đó mà bắt đầu, vì thế thống lĩnh cả trời. Mây bay mưa rải, muôn loài lưu chuyển thành hình. Thấu rõ lẽ đầu cuối, sáu ngôi theo thời mà thành, đúng thời cưỡi sáu rồng để điều ngự trời. Đạo Càn biến hóa, mỗi vật đều được chính định tính mệnh của mình, giữ gìn và hội tụ sự hòa hợp lớn, nên lợi ở sự chính bền. Đứng đầu vượt lên trên muôn vật, muôn nước đều được yên ổn.
Đại Tượng
天行健，君子以自強不息。
Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức.
Trời vận hành mạnh mẽ; người quân tử theo đó mà tự mình vươn lên không ngừng nghỉ.
Các hào
Sơ Cửu
初九：潛龍，勿用。
Tiềm long, vật dụng.
Rồng còn ẩn mình dưới vực, chớ vội dùng.
Khi nội lực còn đang hình thành, đây là giai đoạn tích lũy và chuẩn bị hơn là phô bày. Sự kiên nhẫn lúc này có thể là nền móng cho bước tiến về sau.
潛龍勿用，陽在下也。 — Rồng ẩn chớ dùng, vì khí dương còn ở dưới thấp.
Cửu Nhị
九二：見龍在田，利見大人。
Hiện long tại điền, lợi kiến đại nhân.
Rồng hiện ra ở ruộng đồng, lợi gặp bậc đại nhân.
Năng lực bắt đầu được nhìn thấy, ảnh hưởng tốt lan dần ra xung quanh. Đây là lúc nên tìm đến người dẫn dắt, người có tầm nhìn để cùng đồng hành.
見龍在田，德施普也。 — Rồng hiện ở ruộng, đức đã ban rải rộng khắp.
Cửu Tam
九三：君子終日乾乾，夕惕若，厲，無咎。
Quân tử chung nhật càn càn, tịch dịch nhược, lệ, vô cữu.
Người quân tử suốt ngày gắng gỏi không thôi, đến tối vẫn thận trọng như lo sợ; tuy có nguy nhưng không lỗi.
Ở vị trí chuyển tiếp đầy áp lực, sự chăm chỉ đi kèm tự soi xét giúp ta giữ vững. Gợi ý: siêng năng mà vẫn tỉnh táo, không để thành công nhất thời làm lơi lỏng.
終日乾乾，反復道也。 — Suốt ngày gắng gỏi, là đi lại trở về trên con đường chính đạo.
Cửu Tứ
九四：或躍在淵，無咎。
Hoặc dược tại uyên, vô cữu.
Hoặc nhảy vọt lên, hoặc vẫn ở dưới vực, không có lỗi.
Đây là ngưỡng cửa của lựa chọn: tiến lên hay chờ thêm. Có thể cân nhắc thời thế và khả năng của mình, linh hoạt thử bước mà vẫn giữ đường lui.
或躍在淵，進無咎也。 — Hoặc nhảy lên, hoặc ở dưới vực, tiến lên thì không có lỗi.
Cửu Ngũ
九五：飛龍在天，利見大人。
Phi long tại thiên, lợi kiến đại nhân.
Rồng bay trên trời, lợi gặp bậc đại nhân.
Đức và vị tương xứng, năng lực được phát huy trọn vẹn. Lúc ở đỉnh cao càng nên quy tụ người hiền tài, đồng thuận cùng nhau tạo dựng.
飛龍在天，大人造也。 — Rồng bay trên trời, là bậc đại nhân làm nên sự nghiệp.
Thượng Cửu
上九：亢龍有悔。
Kháng long hữu hối.
Rồng bay lên quá cao, sẽ có điều hối tiếc.
Mọi thứ khi đã lên đến tột cùng thường có xu hướng chuyển hướng. Gợi ý suy ngẫm: biết đủ, biết dừng và biết lắng nghe là cách giữ cho mình không rơi vào cực đoan.
亢龍有悔，盈不可久也。 — Rồng lên quá cao có hối tiếc, vì đầy tràn thì không thể lâu dài.
Dụng Cửu
用九：見群龍無首，吉。
Kiến quần long vô thủ, cát.
Thấy đàn rồng không con nào tranh làm đầu, tốt lành.
Sức mạnh dương cương khi biết khiêm nhường, không tranh ngôi đứng đầu, sẽ tạo nên sự hòa hợp. Một tập thể mà ai cũng mạnh nhưng không ai áp đặt thường vận hành tốt đẹp.
用九，天德不可為首也。 — Dụng Cửu, đức của trời không nên tự cho mình là đứng đầu.
Tinh thần người quân tử
Hãy lấy sự bền bỉ của trời làm gương: tự rèn luyện mỗi ngày, giữ lòng chính trực và hành động theo đúng thời điểm. Khi còn non thì nên ẩn mình tích lũy, khi đủ sức thì có thể vươn lên, nhưng lúc đã ở cao nên biết khiêm cung và dừng đúng lúc. Kết quả tùy thuộc nhiều yếu tố, điều ta giữ được là sự kiên định và tỉnh thức của chính mình.
Nguyên văn: Chu Dịch (phạm vi công cộng; dữ liệu freizl/yijing, MIT, đã hiệu đính chữ chuyển mã sai). Phiên âm, dịch nghĩa, diễn giải: Nguyên Tượng biên soạn với hỗ trợ của AI, đã duyệt.