Độn là thời lui ẩn: khi thế âm đang lớn dần, người sáng suốt biết rút lui đúng lúc để giữ trọn đạo của mình. Lui ở đây không phải trốn chạy mà là chọn khoảng cách, giữ sức và giữ sự trong sáng của chí hướng. Quẻ gợi ta tự hỏi: lúc nào nên bước lùi để không đánh mất điều quan trọng hơn?
Quái từ
遯：亨，小利貞。
Độn: Hanh, tiểu lợi trinh.
Độn: hanh thông; việc nhỏ thì lợi ở chỗ giữ chính bền vững.
Thoán truyện
遯亨，遯而亨也。剛當位而應，與時行也。小利貞，浸而長也。遯之時義大矣哉！
Độn mà hanh thông, là nhờ biết lui ẩn nên được hanh thông. Hào cương ở đúng vị mà có ứng, ấy là thuận theo thời mà hành động. Việc nhỏ lợi ở giữ chính, vì thế âm đang thấm dần mà lớn lên. Ý nghĩa của thời Độn thật lớn lao thay!
Đại Tượng
天下有山，遯；君子以遠小人，不惡而嚴。
Thiên hạ hữu sơn, Độn; quân tử dĩ viễn tiểu nhân, bất ác nhi nghiêm.
Dưới trời có núi, là tượng quẻ Độn; người quân tử theo đó mà xa lánh kẻ tiểu nhân, không tỏ vẻ ghét bỏ nhưng giữ mình nghiêm cẩn.
Các hào
Sơ Lục
初六：遯尾，厲，勿用有攸往。
Độn vĩ, lệ, vật dụng hữu du vãng.
Lui ở phía cuối, nguy; chớ nên đi đâu.
Khi đã chậm chân trong cuộc rút lui, hành động vội vàng chỉ khiến mình lộ diện thêm. Có lẽ đứng yên, lặng lẽ quan sát là lựa chọn khôn ngoan hơn.
遯尾之厲，不往何災也。 — Cái nguy của việc lui ở phía cuối, nếu không đi thì có tai họa gì đâu.
Lục Nhị
六二：執之用黃牛之革，莫之勝說。
Chấp chi dụng hoàng ngưu chi cách, mạc chi thắng thoát.
Buộc chặt bằng da bò vàng, không ai gỡ ra được.
Đây là sự gắn bó kiên định với điều đúng đắn, giữ chí trung thuận như dây da bền chắc. Trong lúc mọi người tản mát, sự bền lòng có thể là điểm tựa quý giá.
執用黃牛，固志也。 — Buộc bằng da bò vàng, là để giữ vững chí hướng.
Cửu Tam
九三：係遯，有疾厲，畜臣妾吉。
Hệ độn, hữu tật lệ, súc thần thiếp cát.
Muốn lui mà còn vướng buộc, có điều phiền lụy và nguy; nuôi giữ kẻ tôi tớ, thê thiếp thì tốt.
Muốn lui nhưng còn bịn rịn với những ràng buộc thân quen thì dễ mệt mỏi, khó dứt khoát. Những mối quan hệ nhỏ, gần gũi vẫn có thể chăm lo, nhưng có lẽ chưa phải lúc gánh việc lớn.
係遯之厲，有疾憊也。畜臣妾吉，不可大事也。 — Cái nguy của việc lui mà còn vướng buộc, là có điều phiền lụy khiến mỏi mệt. Nuôi giữ tôi tớ, thê thiếp thì tốt, nhưng không thể làm việc lớn.
Cửu Tứ
九四：好遯，君子吉，小人否。
Hiếu độn, quân tử cát, tiểu nhân bĩ.
Dù có điều yêu thích vẫn lui được; người quân tử thì tốt, kẻ tiểu nhân thì không làm được vậy.
Buông điều mình yêu thích để giữ đạo là việc khó, đòi hỏi sự tự chủ. Đây là phép thử phân biệt người làm chủ được lòng mình và người bị lòng mình dẫn dắt.
君子好遯，小人否也。 — Người quân tử dù có điều yêu thích vẫn biết lui, kẻ tiểu nhân thì không được như thế.
Cửu Ngũ
九五：嘉遯，貞吉。
Gia độn, trinh cát.
Lui một cách tốt đẹp, giữ chính thì tốt.
Rút lui đúng lúc, đúng cách, giữ được hòa khí và phẩm giá là một nghệ thuật. Điều cốt lõi vẫn là chí hướng ngay thẳng phía sau quyết định ấy.
嘉遯貞吉，以正志也。 — Lui tốt đẹp mà giữ chính thì tốt, vì để chính lại chí hướng của mình.
Thượng Cửu
上九：肥遯，無不利。
Phì độn, vô bất lợi.
Lui một cách thong dong khoáng đạt, không gì là không lợi.
Khi đã đứng ngoài vòng ràng buộc, lòng không còn vướng bận thì sự lui trở nên ung dung tự tại. Có lẽ đó là trạng thái tự do nhất của thời Độn.
肥遯，無不利；無所疑也。 — Lui thong dong, không gì không lợi, vì không còn điều gì phải ngờ vực, vướng bận.
Tinh thần người quân tử
Thời này nghiêng về giữ và lui hơn là tiến: hãy tạo khoảng cách với những gì làm vẩn đục mình, nhưng giữ thái độ ôn hòa, không gay gắt. Lui sớm và dứt khoát thường nhẹ nhàng hơn lui muộn trong vướng víu. Giữ chí hướng ngay thẳng, chờ thời thế chuyển vần rồi mới tính bước tiếp.
Nguyên văn: Chu Dịch (phạm vi công cộng; dữ liệu freizl/yijing, MIT, đã hiệu đính chữ chuyển mã sai). Phiên âm, dịch nghĩa, diễn giải: Nguyên Tượng biên soạn với hỗ trợ của AI, đã duyệt.