Mông là lúc mọi sự còn non nớt, chưa sáng rõ, như mầm cây vừa nhú hay người mới bước vào con đường học hỏi. Tinh thần quẻ gợi rằng sự mờ mịt không phải điều đáng sợ, mà là khởi điểm của giáo dưỡng: người cần học phải thành tâm tìm đến, người dẫn dắt phải giữ chính đạo. Điều cốt yếu là nuôi dưỡng cái chính ngay từ lúc còn non.
Quái từ
蒙：亨。匪我求童蒙，童蒙求我。初筮告，再三瀆，瀆則不告。利貞。
Mông: Hanh. Phỉ ngã cầu đồng mông, đồng mông cầu ngã. Sơ phệ cốc, tái tam độc, độc tắc bất cốc. Lợi trinh.
Quẻ Mông: hanh thông. Không phải ta đi tìm trẻ thơ còn mê muội, mà là trẻ thơ mê muội tìm đến ta. Bói lần đầu thì bảo cho; hỏi đi hỏi lại hai ba lần là khinh nhờn, đã khinh nhờn thì không bảo nữa. Lợi ở sự chính bền.
Thoán truyện
蒙，山下有險，險而止，蒙。蒙亨，以亨行時中也。匪我求童蒙，童蒙求我，志應也。初筮告，以剛中也。再三瀆，瀆則不告，瀆蒙也。蒙以養正，聖功也。
Mông là dưới núi có chỗ hiểm, gặp hiểm mà dừng lại, nên gọi là Mông. Mông mà hanh thông, vì lấy đạo hanh thông mà hành động, hợp thời và đúng mực. Không phải ta tìm trẻ thơ, mà trẻ thơ tìm ta, vì chí hướng hai bên ứng hợp nhau. Bói lần đầu thì bảo, vì có đức cương mà ở giữa. Hỏi hai ba lần là khinh nhờn, khinh nhờn thì không bảo, vì như thế là làm rối thêm sự mông muội. Nhân lúc còn mông muội mà nuôi dưỡng điều chính, đó là công nghiệp của bậc thánh.
Đại Tượng
山下出泉，蒙；君子以果行育德。
Sơn hạ xuất tuyền, Mông; quân tử dĩ quả hạnh dục đức.
Dưới núi có suối chảy ra, là tượng quẻ Mông; người quân tử theo đó mà quả quyết trong việc làm, nuôi dưỡng đức hạnh.
Các hào
Sơ Lục
初六：發蒙，利用刑人，用說桎梏，以往吝。
Phát mông, lợi dụng hình nhân, dụng thoát chất cốc, dĩ vãng lận.
Mở mang sự mông muội, nên dùng phép tắc nghiêm để răn người, nhờ đó tháo bỏ xiềng xích trói buộc; nếu cứ thế mà đi mãi (chỉ dùng nghiêm) thì đáng tiếc.
Bước đầu học hỏi thường cần khuôn phép rõ ràng để thoát khỏi thói quen cũ. Nhưng kỷ luật chỉ là phương tiện; nếu chỉ dựa vào sự nghiêm khắc mà thiếu khoan dung, con đường dễ trở nên hẹp lại.
利用刑人，以正法也。 — Nên dùng phép tắc để răn người, là để làm cho khuôn phép được ngay chính.
Cửu Nhị
九二：包蒙吉；納婦吉；子克家。
Bao mông cát; nạp phụ cát; tử khắc gia.
Bao dung kẻ mông muội thì tốt; dung nạp người vợ (kẻ âm nhu) thì tốt; như người con gánh vác được việc nhà.
Người dẫn dắt có nội lực nhưng biết bao dung, lắng nghe cả những tiếng nói nhỏ, thì có thể gánh vác trọng trách. Đây là hình ảnh của sự rộng lượng đi cùng năng lực.
子克家，剛柔接也。 — Người con gánh vác được việc nhà, vì cứng và mềm giao tiếp hòa hợp với nhau.
Lục Tam
六三：勿用娶女；見金夫，不有躬，無攸利。
Vật dụng thú nữ; kiến kim phu, bất hữu cung, vô du lợi.
Chớ cưới người con gái này; thấy kẻ có vàng bạc liền không giữ được thân mình, chẳng có gì lợi.
Hào nhắc về sự dao động khi gặp cám dỗ trước mắt, vội chạy theo cái hào nhoáng mà đánh mất mình. Có thể tự hỏi: điều mình đang theo đuổi có thật sự xuất phát từ giá trị bản thân không?
勿用娶女，行不順也。 — Chớ cưới người con gái này, vì cách hành xử không thuận theo lẽ chính.
Lục Tứ
六四：困蒙，吝。
Khốn mông, lận.
Bị vây khốn trong sự mông muội, đáng tiếc.
Khi đứng xa những người và những điều có thể soi sáng cho mình, sự mờ mịt dễ kéo dài. Hào gợi ý nên chủ động tìm đến thầy bạn thay vì tự khép mình.
困蒙之吝，獨遠實也。 — Sự đáng tiếc của kẻ bị khốn trong mông muội, là vì một mình xa cách người có thực chất (dương cương).
Lục Ngũ
六五：童蒙，吉。
Đồng mông, cát.
Trẻ thơ còn mông muội (mà biết học), tốt.
Ở vị trí cao mà vẫn giữ tâm thế của người học trò, khiêm nhu và cởi mở, thì sự sáng suốt có chỗ để lớn lên. Tâm 'trẻ thơ' ở đây là sự hồn nhiên sẵn sàng tiếp nhận.
童蒙之吉，順以巽也。 — Trẻ thơ mông muội mà được tốt, vì biết thuận theo và khiêm tốn.
Thượng Cửu
上九：擊蒙；不利為寇，利禦寇。
Kích mông; bất lợi vi khấu, lợi ngự khấu.
Đánh mạnh vào sự mông muội; không lợi khi làm kẻ cướp (quá khắc nghiệt), lợi ở việc chống ngăn kẻ cướp.
Đôi khi cần sự cứng rắn để phá vỡ mê lầm, nhưng cứng rắn nên nhằm ngăn điều sai lệch từ bên ngoài, chứ không phải để áp đặt hay tổn thương người học. Ranh giới giữa nghiêm khắc và quá tay là điều đáng suy ngẫm.
利用禦寇，上下順也。 — Lợi ở việc chống ngăn kẻ cướp, vì như thế trên dưới đều thuận theo.
Tinh thần người quân tử
Đây là thời để học hỏi và vun đắp nền tảng hơn là vội vàng tiến xa. Người quân tử khi còn mờ mịt thì thành tâm tìm thầy, hỏi một lần cho chuyên chú; khi ở vị trí dẫn dắt thì bao dung mà giữ chính đạo. Hãy để mạch suối nhỏ hôm nay chảy đều đặn, quả quyết trong việc làm và kiên nhẫn nuôi dưỡng đức hạnh.
Nguyên văn: Chu Dịch (phạm vi công cộng; dữ liệu freizl/yijing, MIT, đã hiệu đính chữ chuyển mã sai). Phiên âm, dịch nghĩa, diễn giải: Nguyên Tượng biên soạn với hỗ trợ của AI, đã duyệt.