Khiêm là quẻ của sự khiêm nhường: biết đặt mình thấp hơn dù bên trong có thực chất cao dày. Đây là đức hạnh giúp con đường đi được lâu bền, người giữ khiêm thường có cơ hội đi trọn hành trình. Quẻ mời ta tự hỏi: mình đang muốn được nhìn thấy, hay muốn làm cho tốt?
Quái từ
謙：亨，君子有終。
Khiêm: Hanh, quân tử hữu chung.
Khiêm: hanh thông, người quân tử có được kết cục trọn vẹn.
Thoán truyện
謙，亨，天道下濟而光明，地道卑而上行。天道虧盈而益謙，地道變盈而流謙，鬼神害盈而福謙，人道惡盈而好謙。謙尊而光，卑而不可逾，君子之終也。
Khiêm thì hanh thông. Đạo trời giáng xuống giúp đỡ muôn vật mà vẫn sáng tỏ; đạo đất ở chỗ thấp mà khí vẫn bốc lên trên. Đạo trời làm vơi bớt chỗ đầy và bồi thêm cho chỗ khiêm; đạo đất làm biến đổi chỗ đầy và dồn chảy về chỗ khiêm; quỷ thần làm hại chỗ đầy mà ban phúc cho chỗ khiêm; đạo người ghét sự đầy tràn mà ưa sự khiêm nhường. Khiêm khi ở ngôi tôn quý thì càng sáng rỡ, khi ở chỗ thấp thì không ai vượt qua được; đó là chỗ người quân tử đi được đến cùng.
Đại Tượng
地中有山，謙；君子以裒多益寡，稱物平施。
Địa trung hữu sơn, Khiêm; quân tử dĩ bầu đa ích quả, xứng vật bình thi.
Trong lòng đất có núi, là hình tượng quẻ Khiêm; người quân tử theo đó mà bớt chỗ nhiều, bù chỗ ít, cân nhắc sự vật để ban phát cho công bằng.
Các hào
Sơ Lục
初六：謙謙君子，用涉大川，吉。
Khiêm khiêm quân tử, dụng thiệp đại xuyên, cát.
Người quân tử khiêm lại thêm khiêm, dùng đức ấy mà vượt qua sông lớn, tốt.
Ở vị trí thấp nhất mà vẫn giữ lòng khiêm hạ, sự nhún nhường có thể trở thành sức mạnh giúp vượt qua việc lớn. Khiêm ở đây không phải tự ti, mà là nền vững để bước tới.
謙謙君子，卑以自牧也。 — Người quân tử khiêm lại thêm khiêm, là lấy sự thấp mình để tự tu dưỡng bản thân.
Lục Nhị
六二：鳴謙，貞吉。
Minh khiêm, trinh cát.
Đức khiêm vang tiếng ra ngoài, giữ chính thì tốt.
Khi sự khiêm tốn xuất phát từ bên trong, nó tự nhiên được người khác cảm nhận mà không cần phô trương. Điều đáng giữ là sự chân thành ở gốc, chứ không phải tiếng tăm.
鳴謙貞吉，中心得也。 — Khiêm vang tiếng mà giữ chính thì tốt, vì lòng trung chính đã thật có được ở bên trong.
Cửu Tam
九三：勞謙，君子有終，吉。
Lao khiêm, quân tử hữu chung, cát.
Có công lao mà vẫn khiêm, người quân tử có kết cục trọn vẹn, tốt.
Đây là hào chủ của quẻ: người gánh vác nhiều, làm được nhiều mà không kể công. Có thể tự hỏi: mình có đang đòi hỏi sự ghi nhận nhiều hơn giá trị của việc làm không?
勞謙君子，萬民服也。 — Người quân tử có công lao mà khiêm nhường thì muôn dân đều kính phục.
Lục Tứ
六四：無不利，撝謙。
Vô bất lợi, huy khiêm.
Không gì là không lợi, phát huy rộng đức khiêm.
Ở gần người trên và đứng trên người có công, càng nên biểu hiện sự khiêm trong mọi cử chỉ. Khiêm đúng mực là thuận theo lẽ phải, không phải là giả vờ.
無不利，撝謙；不違則也。 — Không gì là không lợi, phát huy đức khiêm, vì không trái với phép tắc.
Lục Ngũ
六五：不富，以其鄰，利用侵伐，無不利。
Bất phú dĩ kỳ lân, lợi dụng xâm phạt, vô bất lợi.
Không cậy giàu mà vẫn được láng giềng theo về, lợi về việc chinh phạt, không gì là không lợi.
Người ở vị trí dẫn dắt mà khiêm nhường thì tự có sự ủng hộ, không cần dựa vào của cải. Nhưng khiêm không có nghĩa là mềm yếu: khi cần giữ nguyên tắc, cũng nên dứt khoát.
利用侵伐，征不服也。 — Lợi về việc chinh phạt, là để sửa trị những kẻ không chịu phục.
Thượng Lục
上六：鳴謙，利用行師，征邑國。
Minh khiêm, lợi dụng hành sư, chinh ấp quốc.
Đức khiêm vang tiếng, lợi về việc dùng quân, chỉ để đánh dẹp trong ấp nước của mình.
Khiêm đến tột cùng mà chí chưa thành, điều nên làm là quay vào chỉnh đốn chính mình và phạm vi của mình. Sức mạnh lúc này hợp với việc tự sửa hơn là vươn ra ngoài.
鳴謙，志未得也。可用行師，征邑國也。 — Khiêm vang tiếng, là chí chưa đạt được. Có thể dùng quân, nhưng chỉ để đánh dẹp trong ấp nước của mình.
Tinh thần người quân tử
Lúc này nên giữ mình khiêm hạ và tiến bước một cách lặng lẽ, để việc làm tự nói thay lời. Hãy bớt chỗ dư, bù chỗ thiếu, đối xử công bằng với người và việc; khi cần giữ nguyên tắc thì vẫn dứt khoát, nhưng trước hết hãy tự chỉnh đốn chính mình.
Nguyên văn: Chu Dịch (phạm vi công cộng; dữ liệu freizl/yijing, MIT, đã hiệu đính chữ chuyển mã sai). Phiên âm, dịch nghĩa, diễn giải: Nguyên Tượng biên soạn với hỗ trợ của AI, đã duyệt.