Tàng thư · Quẻ 22 / 64

Sơn Hỏa Bí · 賁

Trên là Cấn (núi), dưới là Ly (lửa): lửa cháy dưới chân núi, ánh sáng soi lên làm cây cỏ, đá núi rực rỡ sắc màu. Đó là hình ảnh của sự tô điểm, ánh sáng văn minh gặp sự dừng lại vững chãi.

Bí là vẻ đẹp của sự trang sức, của văn hóa và hình thức làm nổi bật nội dung. Quẻ gợi rằng cái đẹp bên ngoài có thể giúp mọi việc thuận hơn, nhưng chỉ nên làm việc nhỏ; gốc rễ vẫn là thực chất bên trong. Càng đi về cuối quẻ, vẻ đẹp càng trở về giản dị, như một lời nhắc rằng sự mộc mạc chân thật mới là tầng sâu nhất của cái đẹp.

Quái từ

賁:亨。小利有攸往。

Bí: Hanh. Tiểu lợi hữu du vãng.

Bí (trang sức): hanh thông. Có chỗ đi thì lợi ở việc nhỏ.

Thoán truyện

賁,亨;柔來而文剛,故亨。分剛上而文柔,故小利有攸往。天文也;文明以止,人文也。觀乎天文,以察時變;觀乎人文,以化成天下。

Bí, hanh thông: hào mềm đến tô điểm cho hào cứng, nên hanh thông. Chia hào cứng lên trên tô điểm cho hào mềm, nên lợi nhỏ khi có chỗ đi. (Cứng mềm đan xen) là vẻ đẹp của trời; văn minh mà biết dừng ở chỗ nên dừng, là vẻ đẹp của người. Xem vẻ đẹp của trời để xét sự biến đổi của thời tiết, thời vận; xem vẻ đẹp của người để giáo hóa, làm nên phong tục tốt đẹp cho thiên hạ.

Đại Tượng

山下有火,賁;君子以明庶政,無敢折獄。

Sơn hạ hữu hỏa, Bí; quân tử dĩ minh thứ chính, vô cảm chiết ngục.

Dưới núi có lửa, là tượng quẻ Bí; người quân tử theo đó mà làm sáng tỏ các việc chính sự thường ngày, nhưng không dám dựa vào vẻ bề ngoài mà xử đoán việc kiện tụng.

Các hào

Sơ Cửu

初九:賁其趾,舍車而徒。

Bí kỳ chỉ, xả xa nhi đồ.

Tô điểm cho ngón chân, bỏ xe mà đi bộ.

Ở vị trí khởi đầu, vẻ đẹp nằm ở sự tự trọng và giản dị của bước chân mình. Có lúc từ chối điều tiện nghi không thuộc về mình lại chính là cách tô điểm đẹp nhất.

舍車而徒,義弗乘也。 — Bỏ xe mà đi bộ, vì theo nghĩa thì không nên ngồi xe.

Lục Nhị

六二:賁其須。

Bí kỳ tu.

Tô điểm cho chòm râu.

Râu chỉ đẹp khi gắn với gương mặt; cái đẹp của mình có ý nghĩa khi đi cùng một chỗ dựa vững chắc. Gợi suy ngẫm về việc biết nương theo người, việc xứng đáng mà cùng tiến.

賁其須,與上興也。 — Tô điểm cho chòm râu, nghĩa là cùng hào trên mà hưng khởi.

Cửu Tam

九三:賁如濡如,永貞吉。

Bí như nhu như, vĩnh trinh cát.

Rực rỡ thay, thấm nhuần thay; giữ chính bền lâu thì tốt.

Khi đang ở giữa sự rực rỡ và được vây quanh bởi vẻ đẹp, dễ bị cuốn theo mà quên mình. Sự bền bỉ giữ ngay thẳng là điều giúp vẻ đẹp ấy không trở thành sự đắm chìm.

永貞之吉,終莫之陵也。 — Cái tốt của việc giữ chính bền lâu là rốt cuộc không ai lấn át được.

Lục Tứ

六四:賁如皤如,白馬翰如,匪寇婚媾。

Bí như bà như, bạch mã hàn như, phỉ khấu hôn cấu.

Trang sức mà trắng trơn, ngựa trắng phi như bay; chẳng phải giặc cướp, mà là đến cầu hôn.

Có lúc lòng ngờ vực khiến ta thấy người đến gần như mối đe dọa, trong khi họ mang thiện ý. Chọn sự mộc mạc và bình tâm có thể giúp nhận ra mối gắn kết đích thực.

六四,當位疑也。匪寇婚媾,終無尤也。 — Lục Tứ ở đúng vị mà còn có điều nghi ngại. Chẳng phải giặc cướp mà là cầu hôn, rốt cuộc không có gì đáng trách.

Lục Ngũ

六五:賁於丘園,束帛戔戔,吝,終吉。

Bí ư khâu viên, thúc bạch tiên tiên, lận, chung cát.

Tô điểm nơi gò vườn, bó lụa mỏng ít ỏi; tuy có phần hẹp hòi đáng thẹn, nhưng cuối cùng tốt.

Vẻ đẹp tìm về chốn vườn đồi giản dị, lễ vật đơn sơ có thể bị coi là keo kiệt lúc đầu. Nhưng sự chân thành và tiết độ thường được thấu hiểu theo thời gian.

六五之吉,有喜也。 — Cái tốt của Lục Ngũ là có niềm vui.

Thượng Cửu

上九:白賁,無咎。

Bạch bí, vô cữu.

Lấy màu trắng làm trang sức, không có lỗi.

Đến tận cùng của trang sức là trở về không trang sức: cái đẹp mộc, trắng trong, không cần phô bày. Đây là lúc nhìn lại xem điều gì là thực chất của mình khi gỡ bỏ mọi lớp tô vẽ.

白賁無咎,上得志也。 — Lấy màu trắng làm trang sức mà không lỗi, vì ở trên mà đạt được chí hướng.

Tinh thần người quân tử

Người quân tử gặp thời Bí nên chăm chút hình thức vừa đủ để làm sáng nội dung, nhưng chỉ nên tiến ở việc nhỏ, chưa nên dựa vào vẻ ngoài để quyết việc lớn. Hãy giữ sự chân thành và giản dị làm gốc, để cái đẹp phục vụ thực chất chứ không thay thế nó.

Nguyên văn: Chu Dịch (phạm vi công cộng; dữ liệu freizl/yijing, MIT, đã hiệu đính chữ chuyển mã sai). Phiên âm, dịch nghĩa, diễn giải: Nguyên Tượng biên soạn với hỗ trợ của AI, đã duyệt.